Pantomimy odgrywa�y w cyrku kolosaln� rol�, staj�c si� w pewnym okresie jego kwintesencj� i stawiaj�c wr�cz pod znakiem zapytania egzystencj� klasycznej areny. Ju� na pocz�tku� historii nowo�ytnego cyrku, w angielskim cyrku Astleya lub� francuskim cyrku Olimpijskim ruszy�a wielka maszyneria teatru cyrkowego, przekszta�caj�ca si� teatr� historycznej i politycznej apoteozy, miejsce narodowego nacjonalistycznego kultu, albo - jak napisa� Kuzniecow - nawet szowinistycznej egzaltacji.
Jak� podaje Danowski architektura� wn�trza cyrk�w Franconiego wyra�nie oddawa�a charakter teatralny. Do �elaznego repertuaru nale�a�y pantomimy o Joannie d'Arc, a szczeg�lnie o heroizmie Napoleona i jego genera��w. Jedn� z takich historyczny pantomin by�o przedstawienie o ksi�ciu J�zefie Poniatowskim.
R�wnocze�nie w teatrze cyrkowym Franconich rozpocz�to przedstawianie tzw. dekoracyjnych melodramat�w, jak cho�by ,,M�czennika" Chateaubrianda lub ,,Otello" na motywach Szekspira.
Przepych kostium�w oraz wystawno�� dekoracji za�mi� mia�y wszystko to, co dotychczas pokazywano u Franconiego, a miejsce mim�w zaj�li aktorzy teatralni.
Pierwsz� cz�� programu wype�nia�y popisy je�d�c�w konnych, amazonek klown�w , a druga cze�� zarezerwowana by�a dla pantominy, kt�ra rozpoczyna�a si� zwykle w spos�b niezwykle pompatyczny i okaza�y. Otwiera�y si� zas�ony i na aren� wychodzi�y kompanie tr�baczy. Za nimi posuwa�a si� kapela wojskowa oraz oddzia�y francuskiej kawalerii, altylerii i piechoty. W tej paradzie bra�o oko�o 600 ty�. artyst�w. Wkr�tce w g��bi sceny pojawia� si� nieprzyjaciel i rozpoczyna�a si� regularna bitwa. Rozb�yskiwa�y bengalskie ognie i g�stnia�y rozpylane dymy.
Mimodram przekszta�ca� si� w gloryfikuj�ca Napoleona epopej� i pot�gowa� wzrastaj�cy w�r�d francuskiego spo�ecze�stwa kult Bonapartego. W paryskich teatrach nast�pi�a� prawdziwa eksplozja sztuk po�wi�conych Napoleonowi.
Cyrk Olimpijski stawa� si� w tym czasie perfekcyjn� machin� teatralnej iluzji, odciskaj�c niezatarty �lad na �wiadomo�ci historycznej wielu Francuz�w, a zw�aszcza drobnomieszcza�stwa, kt�re w tej cyrkowej gloryfikacji Napoleona znajdowa�o dla siebie swoisty charyzmat, jakby duchowe wsparcie wobec coraz bardziej umacniaj�cej si� spo�ecznie bur�uazji. Pokazywane bowiem, w Cyrku Mimodramy zawiera�y metafor� innej, jakby ponadhistorycznej pot�gi, prawie mistycznej i magicznej.
Osoba Napoleona fascynowa�a nawet w mimodramie ,,Folwark Montmirall", ukazuj�cym odwr�t rozbitej armii spod Moskwy: rannych, g�oduj�cych, zamarzaj�cych i umieraj�cych �o�nierzy jeszcze bardziej elektryzowa�a pojawiaj�ca si� posta� imperatora.
Szczytowym osi�gni�ciem Cyrku Olimpijskiego by�a inscenizacja ku czci Napoleona nazwana ,,Cesarz".��
Opr�cz mimodram�w militarystycznych, cyrk rozpocz�� prezentacje innego typu widowisk, spo�r�d kt�rych najwi�kszym wzi�ciem cieszy�y si� inscenizacje popularnych bajek z udzia�em tresowanych zwierz�t.
W roku 1831 paryska publiczno�� ujrza�a pantomim� w trzech aktach i siedmiu obrazach ,,Lwy z Mysore"� z udzia�em lw�w. G��wn� rol� zagra� treser dzikich zwierz�t Martin. Wcieli� si� on w posta� s�ugi, kt�remu okrutny su�tan kaza� obci�� j�zyk i kt�ry od tej pory porozumiewa� si� m�g� jedynie mimika i gestem, znajduj�c w ten spos�b porozumienie z dzikimi lwami.
Coraz wi�ksze znaczenie w Cyrku Olimpijskim zacz�a odgrywa� skomplikowana, pe�na kunsztownego przepychu inscenizacja. Rozpocz�a si� epoka optycznych spektakli a kulminacj� tego gatunku stanowi�a premiera ,,Diabelskich eliksir�w" pe�na b�yskotliwych zmian scenerii i przepychu kostium�w uszytych z najlepszych gatunk�w jedwabiu, ozdobionych pi�ropuszami, wst��kami, orderami, haftami. Ta wystawno�� zapowiada�a jednak zmierzch prawdziwego Cyrku Olimpijskiego, kt�ry zaczyna�a si� przemienia� w pretensjonalny pseudodworski teatr, spychaj�c na dalszy akrobatyk� oraz inne typowo cyrkowe dyscypliny na dalszy plan. Upadek Cyrku Olimpijskiego nast�pi� po sezonie 1842/43 kiedy to nowy w�a�ciciel przemianowa� go na zwyk�y teatr.
Na francuskiej prowincji w dalszym ci�gu odgrywano tradycyjne pantominy, kt�re tak jak np. ,,Mazepa" lub ,,�mier� kapitana Cooka" by�y przez wiele lat wystawiane w Cyrku Olimpijskim. Grano r�wnie� starow�oskie ,, czarodziejskie pantominy"� rodem z bud jarmarcznych.
W Londynie cyrk Astleya, kt�ry po przebudowie sta� si� tez teatrem cyrkowym na�ladowa� styl wypracowany we francuskim cyrku, co wyra�nie wida� by�o w inscenizacji Ducrowa� ,, Bitwa pod Waterloo"
W latach pi��dziesi�tych w cyrkach Renza i Carrego dominowa�y ,cho� ju� nie tak popularne i nadrz�dne pantominy bitewne oraz z duchem �wczesnej epoki romantyczne pantominy zb�jeckie. Pantominy zb�jeckie mia�y bardzo post�pow� i szlachecka wymow�, jako �e w tradycji ludowej Serb�w, W�och�w, S�owak�w, Czech�w, Polak�w i Rosjan zb�jcy uchodzili za m�cicieli wszystkich skrzywdzonych przez mo�nych. R�wnie� historyczne pantominy wojenne przepe�nione duchem romantycznego patosu, heroizmu i nacjonalizmu oraz dawka nieod��cznego sentymentalizmu.
Z takim repertuarem zawita�y wiec cyrki r�nych narodowo�ci do Petersburga.
W petersburskim cyrku Cinisellego odby�a si� premiera ,,Kopciuszka" b�d�ca nowa form� pantomimiczno- baletowej bajki przeznaczonej dla dzieci, kt�re by�y r�wnie� jej g��wnymi aktorami. ,,Kopciuszek" zrobi� furor� tak�e u Renza w Berlinie i Carrego w Amsterdamie. W ten spos�b zapocz�tkowano wystawianie tzw. pantomim dzieci�cych, w kt�rych wszystkie lub wi�kszo�� r�l podejmowa�y dzieci.
Pantomimy gloryfikuj�ce si�� or�a i ukazuj�ce kl�ski przeciwnika zacz�y w przesz�o�ci. Jedynie syn Renza, Franz� nie zrezygnowa� z nich zupe�nie i w 1895 wystawi� z niezwyk�ym rozmachem pantomim�, kt�ra u�wietni� mia�a powstanie Drugiej Rzeszy ,,wykutej krwi� i �elazem". Widowisko by�o wielkim hymnem pochwalnym nacjonalistyczno - szowinistycznych idea��w niemieckiego mieszcza�stwa.
Pomys��w na nowe inscenizacje Cyrki zacz�y szuka� w�r�d legend, poda� i mit�w oraz w literaturze teatralnej i librettach operowych. Re�yserowaniem pantomim zajmowali si� coraz cz�ciej bardzo znani baletmistrze.
W mimodramach bardzo du�y nacisk k�ad�o si� na technik� efekt�w wizualnych. A do jej realizacji budowano ca�e aparatury sk�adaj�ce si� z rekwizyt�w, kt�re umo�liwia�y najbardziej zaskakuj�ce efekty, jak np. uczynienie aktora niewidzialnym lub spowodowanie jego unoszenie si� w powietrze. Wprawiaj�ca w zdumienie maszyneria teatralna zepchn�a zdecydowanie na dalszy plan tre�� przedstawianych pantomim, kt�re zrezygnowa�y ju� zupe�nie z pomocy s�owa, zasadzaj�c si� poza a aparatura techniczn�, g�ownie w balecie, muzyce, dekoracjach oraz innych efektach artystycznych uwydatniaj�cych ich widowiskowo��.
Nast�pnie przysz�a moda na pantomimy z tzw.divertissement, czyli o charakterze wy��cznie rozrywkowym.
Inscenizacja pantomim uleg�a dalszej radykalnej zmianie, kiedy zastosowano w cyrku maszyny nap�dzane motorem oraz elektryczno�� zamiast maszynerii r�cznej i gazowego o�wietlenia. Prawdziwa innowacj� techniczna stanowi�a zamontowana w roku 1886 w Nouveau Cirque w Pary�u arena podwodna, dzi�ki kt�rej z mena� w kr�tkim czasie wype�nia� si� woda i powstawa� basen.
W po�owie lat dziewi��dziesi�tych pokazywano w cyrkach na ekranach najpierw statyczne, a potem ruchome obrazy. Zatem jako ostatnia nowo�� stulecia wkroczy� do cyrku aparat filmowy, kt�ry zastosowano celem jeszcze efektowniejszego przedstawiania pantomim.
W pierwszych latach XX w. zaznacza�a si� wyra�nie dekadencja cyrkowych pantomim. Z czasem znikn�y one z pola widzenia wsp�czesnej sztuki cyrkowej.
Marion Hannah Winter napisa�a , �e w teatrze cyrkowym dosz�o do wymieszania�� pantonimy, melodramatu, baletu i akrobatyki, tradycyjnych element�w cyrkowego kuglarstwa,� jak r�wnie� komedii typu dell'arte, sztuki trubadur�w cudowno�ci bajek. Ludzie w r�nych epokach historycznych snuli fantazje zar�wno o radykalnej zmianie istniej�cych struktur �wiata, jak i poprawie stosunku cz�owieka do cz�owieka. A forma ich postulatywnych fantazji lub sn�w na jawie by�a zwykle utopia - wielobarwny i wieloforemny obraz innego �wiata, w kt�rym ka�dy cz�owiek m�g� si� uwolni� od przyt�aczaj�cej go szarej i trudnej rzeczywisto�ci.
Jest to fragment pracy pt. "Sztuka cyrkowa - sztuka ludzkich mo�liwo�ci".
Autor opracowania: Agni (Stokrotka) .