����� S�owo ,,klown" pochodzi od staronorweskiego ,,klunni" oznaczaj�cego prostaka.� Jaktwierdzi Eric Partridge s�owo to spokrewnione jest z du�skim ,,kluntet'' - niezgrabny, niezdarny, lub ,,proper gormless" kompletny g�upek w czystym dialekcie Yorkshire . Wg. Danowskiego s�owo ,,klown" pochodzi od angielskiego ,,clod'' co oznacza gbura, gamonia lub kogo� nieokrzesanego.
Komicy pojawiali si� w r�nych krajach i w ka�dym wyra�ali r�ne cechy , b�d�c niejako odzwierciedleniem r�nych stereotyp�w spo�ecznych. Inaczej postrzegali klowna Francuzi, inaczej Niemcy, Anglicy czy W�osi, dlatego te� moim zdaniem klown to ciekawy element kultury warto si� mu przyjrze� r�wnie� pod k�tem etnologicznym.
����� Klown jest czym� wi�cej ni� tylko �rodkiem do zape�niania przerw pomi�dzy wyst�pami innych gwiazd. Klown wybitny od razu zwraca uwag� i �atwo si� o nim nie zapomina. ,,Entree" w sensie cyrkowym to osobny punkt programu, na kt�ry przeznaczona jest ca�a arena. Nikogo nie obchodzi narodowo�� klowna. �miech jaki wzbudza nie zna granic.
����� Istnieje wiele teorii �miechu. Zagadk� jest, w jaki spos�b powstaje w g��bi ja�ni tych, kt�rzy go tworz� dla innych? Ludzie �mieli si� z wielkich cyrkowych klown�w,� cz�sto nie wiedz�c dlaczego, bez wzgl�du na to, czy wyst�powali samotnie, jak Popow, Coco, Pimpo, Holloway, Guyon, Auriol, Slater, Oakley, Olsza�ski, Volkerson, Delprini, Franks, Hogini, Frowde, Keith, Barna, Wallet, Belling, Rice,Toto, czy w trupach jak Fratellini, Bronettowie, Rivelowie czy bracia Prince. Gdy si� ich� raz widzia�o, na d�ugo pozostawali w pami�ci.
����� Kto nie widzia� b�azenady klown�w? Ciskania ciastkami z kremem, polewania kub�ami wody- ofiarami tych zabieg�w zostawali najcz�ciej klowni o karlim wzro�cie, nieomal zatapiani, ociekaj�cy wod� i kremem z ciastek. W pobli�u trzeba w�wczas trzyma� litry wody, �eby w tej bezustannej zabawie nie by�o przerwy. Bez wzgl�du na to jak dokuczaj� najmniejszemu pozostali klownowi, widownia si� �mieje z nieszcz�cia.� Weso�o�� jak� wzbudza klown jest wprost proporcjonalna do cierpie� jakie musi znosi�. Dla ka�dego z ogl�daj�cych m�g�by sob� przedstawia� zar�wno najweselszy jaki najsmutniejszy widok �ycia.� Prze�ladowany ma�y klown to dla cz�owieka kozio� ofiarny. Na jego g�ow� spada zbiorowa w�ciek�o�� t�umu, staje si� ofiar�, kt�rej egzystencja jest komicznym koszmarem i spotykaj� j� przejawy zabawnego dla widz�w okrucie�stwa dokonywanego przez wsp�towarzyszy. Geniusz i szale�stwo, mi�o�� i nienawi�� ,tolerancja i prze�ladowanie, pi�kno i zezwierz�cenie- oto klown alter ego cz�owieka.
����� Ogl�daj�c popisy klowna �miejemy si� tak ,�e tracimy nad sob� kontrol�, niekt�rzy g�o�niej ni� dzieci,� powracaj�c do czas�w w�asnego dzieci�stwa. Tak do�wiadczeni arty�ci, jak Popow z Pa�stwowego Cyrku w Moskwie, posiadaj�� absolutne wyczucie artystycznych mo�liwo�ci groteski. Nawet gdy dobry klown improwizuje, jego dokuczanie, sztuczki, popisy nie zaplanowane nie mog� zaskoczy� koleg�w tej� samej profesji. W pod�wiadomo�ci dokonuje si� ,,synchronizacja" wszystkich element�w wcze�niej przemy�lanego, wypr�bowanego i przygotowanego numeru. Niespodziewana reakcja przeciwnik�w jest symulowana, wcze�niej wszystko wsp�lnie wypr�bowano. Widzom wydaje si�, �e na arenie wszystko odbywa si� ,,jak z r�kawa", bez przygotowania, ale klown i jego partnerzy, konferansjer zna numer od dawna i ich improwizacja powtarzana jest za ka�dym razem w tym samym kszta�cie.
����� Popisowy numer ka�dego cyrku, wyst�p Pierwszego Klowna� bywa� czasem wa�niejszy od wyst�p�w pozosta�ych cyrkowc�w. To klown decyduje o sukcesie albo kl�sce cyrku, dzi�ki swym trickom, prezentacji osobowo�ci, manifestowanej na arenie rado�ci. Analiza podobie�stwa klownady do kombinacji �ez ze �miechem, tego ostatniego zamkni�tego wewn�trz cyrkowego �wiata i �ez b�d�cych tragicznym motywem prze�laduj�cym tak wielu klown�w, august�w ( to znaczy ,,g�upich szale�c�w") szale�c�w b�azn�w w �yciu prywatnym, jest prawie niemo�liwa.
����� �Niemo�liwe jest, aby kiedykolwiek m�c zobaczy� dwie twarze klown�w wymalowane dok�adnie w ten sam spos�b. Ka�dy klown sam jest autorem swojej twarzy i niezale�nie jak bardzo mo�e ona przypomina� inn�, nigdy nie b�dzie z ni� identyczna. W cyrku obowi�zuje zasada zabraniaj�ca kopiowania makija�u. W tej dziedzinie przestrzegane s� regu�y klasyczne, klowni dywanowi, klowni augu�ci i kar�y to kategorie z �atwo�ci� rozpoznawalne przez wielbicieli cyrku zorientowanych, czym r�ni� si� mi�dzy sob� te cyrkowe postacie. Mimo to charakteryzacja, a cz�sto i kostium bywaj� r�ne jak odciski palc�w. R�nice te bywaj� czasem wyra�ne i oczywiste, ale zdarza si� te� inaczej, gdy s� subtelne i mo�liwe do odczytania dopiero w�wczas, gdy dwaj klowni stan� obok siebie.
����� Czy humoru mo�na si� nauczy�? ,,Trafienie we w�a�ciw� nut�", wyczucie humoru sytuacyjnego i umiej�tno�� stworzenia postaci charakterystycznej na arenie podczas przedstawienia to pod�wiadoma wiedza oparta na instynkcie, jak i do�wiadczeniu. Szko�y klown�w bywaj� po�yteczne, ale �adna z nich nie zagwarantuje studentowi powodzenia, je�li brak mu wewn�trznego tw�rczego talentu, zdolno�ci rozwojowych, umiej�tno�ci ,,znalezienia si� w przedstawieniu" sztuki zab�y�ni�cia. S� bowiem przypadki, kiedy dwaj klowni wykonuj� identyczne scenki i jeden z nich zbiera aplauz, a wyst�p drugiego przechodzi bez echa, gdy� komik nie potrafi nada� w�asnym lub kopiowanym gagom indywidualnego charakteru. Wielcy komicy �miesz� zawsze i wsz�dzie, bez wzgl�du na to, czy uko�czyli szko�� cyrkow�.
Historia klownady
����� Ju� w staro�ytnej komedii greckiej pojawiali si� b�a�ni w maskach i jowialni satyrzy. Jak pisze Danowicz maskarady ku czci Dionizosa by�y bliskie popisom komik�w. Podczas tych �wi�t imitatorzy na�ladowali krzyki i �miechy ludzi, d�wi�ki lutni, t�tent galopuj�cego konia, czy rozjuszonego byka lub huki burzy. Ta�cz�cych komik�w z antycznego teatru w szpiczastych czapkach na g�owie wida� na miniaturze z czas�w Karola VI.
Staro�ytni Rzymianie mieli komika z ogromnym nosem i wykrzywionymi ustami, kt�ry nazywa� si� Maccus i nie cieszy� si� zbyt dobra opini�. Uwa�any by� za �akomczucha, pijaka i rozpustnika.
W Rzymie podczas przedstawie� wy�oni�y si� pierwsze stereotypy komicznych figur: Pappusa - niezdary, Bucca� paso�yta i Dossenusa- z�ego ducha i intryganta. Maccus przekszta�ci� si� potem w Bajazza, a Pappus w Pantalone z w�oskiej komedii pantomimicznej. Pocz�tki arlekina siegaj� XIV w. Uchodzi� on� za z�o�liwego cwaniaka, p�niej jego posta� z�agodnia�a i sta� si� trefnisiem gotowym do �art�w i psot. Z tej postaci wykszta�ci� si� niemiecki Hanswurst, francuski Crispin i angielski weso�ek z gwiazdkowych pantomin.
Opr�cz Pantalone we W�oszech byla jeszcze jedna zabawna posta� Pulcinella. Obaj byli Wenecjanami i m�wili weneckim akcentem. Pierwszy zak�ada� mask� ze szpicbr�dk�, drugi za� garb z przodu i z ty�u, d�ugi nos, a kostium mia� z kolorowych ga�gank�w, wok� szyi natomiast szeroka kryz�. W�oski arlekin z kolei nosi� czerwony kostium, czarna narzutk� i w�skie spodnie lub kr�tki czarny kaftan i pas.
Francuski pierrot urodzi� si� oko�o roku 1684. Nosi� bia�y, szeroki kostium z du�ymi guzikami, na g�owie� k�ad czarny kapturek i du�y kapelusz, twarz bieli� m�k� i czerni� policzki. Charakteryzowa�a go �atwowierno��, naiwno�� i oci�a�o��. Klown francuski by� najelegantszy z klown�w �wiata. Kostium jego sk�ada� si� z haftowanego, b�yszcz�cego trykotu z opadaj�cym na ramiona ko�nierzem oraz z opasuj�cego l�d�wie fartucha przypominaj�cego kalesony k�pielowe. Klown francuski by� akrobat�, bardzo elastyczny, o gi�tkich i zabawnych ruchach, potrafi� gra� na r�nych instrumentach. Klown francuski unika� groteski i karykatury, nie akceptowa� r�wnie� przesadnego komizmu, uciele�nia� sam wdzi�k i subtelno��.
Klown angielski by� postaci� kr�tk� i grub� w kostiumie z niezliczonymi wst��kami. Na twarzy jego wida� by�o m�k� i wygl�da�o to tak ,jak by wsadzi� umy�lnie g�ow� do worka m�k�. Na jego policzkach za� widnia�y dwa du�e kr�gi czerwieni, kt�ra r�wnie� wyd�u�on� lini� podkre�la�a wykr�j jego ust. Kiedy si� �mia� to zawsze bardzo g�o�no i pe�n� g�b�, od ucha do ucha. Posta� angielskiego weso�ka przedstawi� w swoich sztukach sam Shakespeare m.in. w ,,�nie nocy letniej" i ,,Opowie�ci zimowej" czy ,,Kr�l Lear". Angielski klown uciele�nia� groteskowy, drastyczny, ale �ywy komizm. Po��czony on bywa� z gimnastyk� parterow�, ekwilibrystyk� jak np. zabawnym balansowaniem cia�em, oraz �onglerk� kapeluszami, pi�kami i laskami.
Niemiecki pajac narodzi� si� pod koniec XVIII i nazywa� si� Pojatz lub Pojatzl. Wcze�niej dominowa�a w Niemczech inna zabawna posta� Hanswurst w ch�opskich szelkach. Imi� jego pochodzi�o od Johannesa Wursta, czyli po polsku Jana Kie�basy. Z inicjatywy Fryderyka I zosta� on usuni�ty ze scen poniewa� by� zbyt wulgarny i spro�ny. Ostatnim Hanswurstem w Niemczech by� bardzo popularny i lubiany berli�czyk Wilhelm Qualitz, kt�ry w roku 1846 znalaz� si� w cyrku Renza . By� bardziej leniwy ni� arlekin, rubaszny spryciarz, kt�ry zawsze ze swoimi improwizacjami w sam �rodek akcji. Reprezentowa� on ostry, sarkastyczny, uszczypliwy dowcip ludowy i jowialny humor.
W Hiszpanii pajac nazywa� si� Grazioso. Mia� mi�kkie ruchy i nigdy nie by� gburowaty, bardziej raczej boja�liwy.
Jest to fragment pracy pt. "Sztuka cyrkowa - sztuka ludzkich mo�liwo�ci".
Autor opracowania: Agni (Stokrotka) .